Uitgelicht - Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers

De drukkunst zorgde voor een grotere verspreiding van kennis, maar vooral de 18de-eeuwse Verlichting transformeerde kennisontwikkeling en -overdracht door rede, empirisch onderzoek en kritisch denken centraal te stellen in plaats van traditie en autoriteit. De Franse Revolutie was een product van haar tijd. Revolutionairen wilden breken met autocratische regimes en stelden het ideaal 'Liberté, Égalité, Fraternité' centraal. Verandering en vooruitgang werden iets dat nagestreefd moest worden. Kennis werd steeds meer opgevat als systematisch en toetsbaar, wat leidde tot nieuwe wetenschappelijke methodes en classificaties. Kennis werd ook breder verspreid via encyclopedieën, salons, academies en de eerste wetenschappelijke tijdschriften. De Verlichting legde de basis voor het moderne wetenschappelijke denken en het idee van kennis als een publiek goed.

Erfgoedstuk in de kijker

In de late 17de en in de vroege 18de eeuw groeide het vermogen van de middenklasse in Parijs. Deze (burgerlijke) elite publiceerde steeds meer werken om kennis te verspreiden en te democratiseren. Als gevolg groeide de uitgave van encyclopedieën enorm: tussen 1674 en 1750 waren er dertig publicaties, wat meer was dan de vorige tweehonderd jaar.

De encyclopedie

De Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers is hét boegbeeld van de Verlichting. Deze encyclopedie van Diderot en D’Alembert is een verzameling van artikelen over de wetenschappen, kunsten, en ambachten. Tussen 1751 en 1780 werden 28 volumes uitgebracht, waarvan 17 met gedrukte tekst en 11 met gedrukte afbeeldingen.

Revolutionair

De publicatie van de encyclopedie gebeurde niet zonder slag of stoot. Op dat moment was Louis XV (1710-1774), een vrome katholiek, aan de macht. Wanneer de koning dacht dat het gewoon een verzameling van wetenschappelijke artikels was, gaf hij zijn officiële goedkeuring. Wanneer aan het licht kwam dat de auteurs kritisch waren tegenover de monarchie en religie, verbande hij het werk. Waar voordien de nadruk lag op koningen, grote slagvelden, of heiligen, kozen Diderot en anderen er bewust voor om te focussen op de arbeidersklasse. Dat was in deze periode niet minder dan revolutionair.

Het ordenen van kennis

De auteurs besloten om de onderwerpen alfabetisch te sorteren. Dit bleek niet simpel te zijn. Bij het uitvoeren ondervonden ze het tegenovergestelde. Alle 28 volumes moesten op voorhand gepland worden, zodat alle onderwerpen op de juiste plek terecht zouden komen. Ook moesten alle verwijzingen kloppen: een geschreven volume mag niet refereren naar een artikel dat uiteindelijk nooit gemaakt is. Dus, de drukkunst zorgde er dan wel voor dat er heel wat uren bespaard konden worden, er is toch enorm veel tijd gestoken in het maken van deze reeks.

Je kan de Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers nu komen bewonderen in de Boekentoren, waar vier vitrines een doorsnede geven van de rijke erfgoedcollectie.