Uitgelicht - Humor in de collectie
Naar aanleiding van Erfgoeddag 2026, met als thema humor, doken we in de erfgoedcollectie om historische spotprenten, fabelwezens en oude grappen te ontsluiten. In de collectie vinden we verrassende objecten die enkel door een handeling hun geheimen prijs geven. Zo is er een vernuftige propagandafolder van na de Eerste Wereldoorlog, een interactieve prentbriefkaart en een satirische penning waarop het hoofd van een paus in een duivel verandert. In deze drie korte video's brengen we de objecten tot leven.
'Où est le cinquième cochon.' (BHSL.HS.III.0023.001483)
Dit is een propagandafolder over de Eerste Wereldoorlog. De lezer krijgt het bijzondere raadsel: Où est le cinquième cochon? Zoek het vijfde varken. Wanneer je de vier varkens samenvouwt onthult er zich een vijfde varken: keizer Wilhelm II van Duitsland (1859-1941). De keizer is te herkennen aan de vorm van zijn snor.
Deze knutselachtige spotprent blijft populair: tijdens de Tweede Wereldoorlog duiken er versies op waarbij Adolf Hitler (1889-1945) het vijfde varken is en ook vandaag bestaan er versies met Vladimir Putin in de hoofdrol.
'Mondorf-les-bains. Cure.' (BIB.VLBL.HFV.M.007.09)
In deze prentbriefkaart zit een verrassend mechanisme verborgen. Draai je de kaart om, dan zie je de man gretig een fles Mondorf-water leegdrinken. Draai je hem terug, dan snelt hij naar de wc. De boodschap is duidelijk: het water werkt, maar wie overdrijft, betaalt de prijs.
Het water van Mondorf-les-Bains geldt in de negentiende eeuw daadwerkelijk als medicijn. In de jaren 1840 worden in dit Luxemburgse dorp diepe minerale bronnen ontdekt, wat leidt tot de stichting van een kuuroord dat vooral rijke toeristen trekt. Het mineraalwater wordt er met grote ernst aangeprezen als heilzaam middel, mits met mate gedronken.
De interactieve kaart speelt met humor in op die kuuroordcultuur. Want wie het advies 'met mate' in de wind slaagt, kan de geneeskrachtige werking maar al te goed aan den lijve ondervinden.
'Satirische penning op Paus en duivel en Kardinaal en nar.' - Hans Reinhard (BRKZ.NUM.007861)
Het Concilie van Trente (1545) is het antwoord van de katholieke kerk op de Reformatie: het concilie herbevestigt de katholieke leer en voert hervormingen door. Protestanten zien het als een bedreiging en laten dat duidelijk blijken met spotpenningen zoals deze.
Op deze zilveren penning, ontworpen door Hans Reinhard (1510–1581), staat de paus afgebeeld. Draai je de penning om, dan verandert hij in een duivel. De keerzijde toont een kardinaal die op dezelfde manier in een nar verandert. De Latijnse opschriften laten aan duidelijkheid niets te wensen over: “De verdorven kerk draagt het gezicht van de duivel” en “Dom, maar soms wijs”.
De spotternij is gevaarlijk, maar populair. De dubbelbeeltenis van paus en duivel duikt nadien op op baardmankruiken en zelfs op achttiende-eeuwse Hollandse tabaksdozen, een bewijs van haar blijvende weerklank.