Project 'Glashelder': hoe AI helpt om glasplaten te ontsluiten

Wist je dat de Boekentoren een collectie van meer dan 60.000 gedigitaliseerde glasplaten heeft? Die is nog niet raadpleegbaar door het publiek, omdat de glasplaten een te beperkte beschrijving hebben om te kunnen etaleren. Sterker, de Boekentoren heeft momenteel geen totaalbeeld van de aard en (zeer) diverse inhoud van de beeldcollectie.

Hoe kan artificiële intelligentie op een betekenisvolle manier bijdragen aan een kwalitatieve beschrijving van de volledige glasplatencollectie? En kunnen we op die manier de glasplatencollectie ook voor het publiek en onderzoekers beschikbaar stellen? De Boekentoren onderzoekt de mogelijkheden in project Glashelder.

We ontwikkelen in dit project een methode waarbij mens & machine in tandem samenwerken. Via beeldherkenning proberen we in eerste instantie een overzicht te krijgen van de diversiteit van de beeldcollectie. Welke categorieën, of ‘clusters’, zijn er aan te brengen in deze grote hoeveelheid beelden? Via generatieve artificiële intelligentie kunnen we vervolgens beschrijvingen en trefwoorden aan de beelden toekennen, zodat ze in de toekomst vindbaar zijn in de catalogus.

Daarnaast brengen we in kaart welke rollen mensen in het proces opnemen: welke input van een vrijwilliger, conservator, onderzoeker, de erfgoedgemeenschap hebben we nodig vooraleer we een AI-resultaat accepteren?

De methode werpt natuurlijk ook heel wat ethische en juridische vraagstukken op. Wat met glasplaten die beschermd zijn door auteursrecht? Of wat als er beelden opduiken die te gevoelig zijn om openbaar te etaleren? Een van de manieren om de dataveiligheid te garanderen, is het gebruiken van niet-commerciële AI-modellen op eigen, beveiligde systemen.

Op het einde van project ‘Glashelder’ hopen we om de prachtige en diverse collectie glasplaten voor iedereen toegankelijk te maken!

FAQ

Kan ik de glasplatencollectie raadplegen in de catalogus? De Boekentoren plant dat de glasplatencollectie voor studenten en onderzoekers online raadpleegbaar wordt in het voorjaar van 2026, voorlopig zonder verrijkte metadata. Pas in 2028 zullen de glasplaten volledig verrijkt zijn.

Kan ik zien welke metadata door AI zijn gegenereerd en welke door medewerkers? Transparantie over de herkomst van de metadata is erg belangrijk voor de Boekentoren. Daarom onderzoeken we tijdens het project hoe de AI-gegenereerde metadata het best weergegeven worden in de catalogus.

Welke AI-modellen worden gebruikt bij Glashelder? De Boekentoren kiest er bewust voor om niet-commerciële en open-source modellen te gebruiken. We 'runnen' de modellen bovendien op eigen systemen. Zo garanderen we de veiligheid van de data, en beschermen we het auteursrecht dat op de glasplaten rust.